A nostalxia ten en Madrid un sabor distinto, coma se o aire seco da meseta lle roubara un chisco de humidade ás lembranzas. Mais, aínda así, hai días nos que a saudade medra con forza e tráeme, case sen aviso, os veráns de hai moito tempo, aqueles dos anos sesenta e setenta nas aldeas de Bertamiráns e Vedra, no interior da Coruña. É entón cando a distancia deixa de ser só xeográfica e convértese nunha ferida doce, que doe e reconforta ao mesmo tempo.
Recordo as mañás que comezaban cedo, cando o sol apenas asomaba por riba dos montes e xa se escoitaba o cantar dos galos. A luz era diferente, máis branda, filtrada entre carballos e castiñeiros, e o cheiro da terra mollada pola orballada quedaba pegado á pel coma unha segunda roupa. Non había présa, nin reloxo que marcase o ritmo do día; era a natureza quen mandaba, quen decidía cando traballar e cando descansar.
As casas, de pedra fría no inverno e fresca no verán, gardaban historias nas súas paredes. Na cociña, o lume nunca se apagaba de todo, e arredor del xuntábase a familia para falar, para calar, para simplemente estar. Había un silencio cheo de vida, interrompido polo crepitar da leña ou polo ruxido distante dalgún tractor que pasaba polo camiño de terra. A televisión, cando chegou, era pouco máis que unha curiosidade; o verdadeiro espectáculo estaba fóra, nos campos e nos ceos abertos.
As tardes eran longas, interminables. Os nenos corrían polos prados, xogaban entre as leiras, subían ás árbores e volvían á casa coas mans sucias e os xeonllos marcados. Non había medo, ou polo menos non o recordo así; había liberdade, unha liberdade sinxela, feita de espazo e de tempo. As nais chamaban desde a porta, e ese berro —co nome dito con forza— era o sinal de que o día comezaba a rematar.
E despois viñan as noites. Ai, as noites de verán nas aldeas galegas… O ceo enchíase de estrelas, tantas que parecía imposible contalas. Non había luces que as apagasen, e cada unha delas brillaba con unha claridade que en Madrid semella imposible. Sentados fóra, en cadeiras baixas ou directamente na herba, escoitabamos historias: de meigas, de lobos, de tempos aínda máis antigos. O medo mesturábase coa fascinación, e o mundo facíase máis grande e máis misterioso.
Tamén estaban as festas, claro. A música da gaita e do tambor, o cheiro a polbo e a churrasco, as risas que se prolongaban ata altas horas. As romarías eran encontros de xente, pero tamén de emocións: reencontros, promesas, despedidas. Bailábase sen técnica pero con alma, e cada paso era unha celebración da vida compartida. Aqueles momentos ficaron gravados cunha intensidade que o paso do tempo non conseguiu borrar.
Agora, desde Madrid, todo iso semella pertencer a outra vida. As rúas son máis ruidosas, os días máis rápidos, e as noites, aínda iluminadas, teñen menos estrelas. Aquí tamén hai beleza, non se pode negar, pero é distinta, máis urbana, máis apresurada. Ás veces, no medio do bulicio, pecho os ollos e tento volver a aqueles veráns: ao tacto da herba baixo os pés descalzos, ao sabor do pan acabado de facer, ao son distante dunha campá que marcaba as horas sen urxencia.
A saudade non é só tristeza polo que xa non está; é tamén unha forma de amor, unha maneira de manter vivo aquilo que nos fixo quen somos. Levo comigo esas aldeas, esas xentes, eses veráns, aínda que os quilómetros e os anos se interpuxesen. E quizais sexa iso o máis importante: saber que, malia todo, hai lugares aos que sempre se pode volver, aínda que sexa só coa memoria.
Porque, ao final, a nostalxia non é máis que iso: unha viaxe interior, un regreso sen billete nin maleta, onde cada lembranza é un fogar ao que volver cando o presente se fai demasiado alleo. E así, desde Madrid, sigo escoitando —moi ao lonxe, pero con claridade— o eco daqueles veráns que nunca marcharon de todo. (José María Máiz Togores)